Stres-3: Stresle Başa Çıkma ve Özyeterlilik

stres nedir

Stres ve Başa Çıkma

Stres, daha önce de bahsetmiş olduğumuz gibi beklentilerinizin, ümitlerinizin, hedeflerinizin karşılanmayacağı korkusundan kaynaklanabilir ve hayal kırıklığına uğrarız. Eğer etrafınızda olup bitenler üzerinde kontrolünüz olmadığını düşünüyorsanız; bu da durumu daha stresli hale getirecektir. Özellikle tatsız durumlar üzerinde kişinin kontrolü olmaması, kişiyi ciddi bir stres altına sokabilir.

 

Belirsizlik ve stres

Araştırmalar gösteriyor ki; ne olduğunu bildiğimiz ve ne olacağını tahmin edebildiğimiz zaman stresle başa çıkmak çok daha kolay gözüküyor. İnsanlar genel olarak belirsiz olan şeylerden rahatsızlık duyma eğilimi de göstermektedirler. Ve bu iki durum arasında bağlantı kurmak oldukça kolay gibi görünüyor.

Neyle karşı karşıya olduğunuzu bilince durumla daha iyi baş edersiniz. Durumu gerçekten kötü olarak algılıyor da olabilirsiniz; ancak en azından durumun ne olduğunu ve sizi nelerle karşı karşıya bıraktığını bilir ve kendinizi buna göre hazırlama şansınız olur.

 

Strese karşı dışsal ve içsel kontrol merkezleri

Dışsal kontrol merkezi yüksek olanlar başlarına gelenlerin kader, şans veya diğer koşullar tarafından yönlendirildiğine inanırlar. İçsel kontrol merkezi yüksek olanlar ise başlarına gelenlerin kişisel kararları ve çabaları tarafından şekillendiğine inanırlar. Bunlar da stresli durumlara karşı farklı bakış açılarının bir başka açıklanış şeklidir.

Genel olarak, yüksek içsel kontrol merkezi yüksek olanlar, dışsal kontrol merkezi yüksek olanlara kıyasla; zor durumlarla daha iyi başa çıkma eğilimindedirler ve strese karşı daha dirençlidirler. Yani dışsal kontrol merkezi yüksel olanlar, durumlar üzerinde kontrolleri olmadığını düşünüyor olma eğilimindedirler. Bu yüzden de stres yaratan durumun üstesinden gelmek bazen onlar için imkansızdır. Bu da umutsuzluk ve büyük bir hüsran yaratabilir.

Güçsüzlük ve çaresizlik duygusunun yüksek seviyelerdeki stres ile olduğu gibi diğer psikolojik bozukluklarla da bağlantılı olduğu açıktır. Kişinin, stres karşısında, özyeterliliğine duyduğu güven de psikolojik sorunlarla başa çıkma tarzını doğrudan etkiler. Ayrıca eğer stresli durumlarla başa çıkmada kendinizi yeterli görüyorsanız, sorunlara karşı daha dirençli olma ihtimaliniz daha yüksek olacaktır.

 

Stres ve Özyeterlilik

Şimdi de stres ve özyeterlilik konusunu biraz daha açalım ve stresin çok önemli olan diğer bir yönüne bakalım. Yani strese karşı sizi daha dayanıklı kılan şey yada sizi strese karşı savunmasız hissettiren şey, sadece size yüklenen talep algısı değildir; aynı zamanda stresli durumlarla nasıl baş ettiğiniz konusunda yeterli olup olmadığınızı düşünmeniz de durumu doğrudan etkileyecektir.

Bir durumda hissettiğiniz stres, kısmen o durumu ne kadar problematik gördüğünüzle; kısmen de, can alıcı önemde olan, baş edebilmekte kendinizi ne kadar iyi hissettiğinizle ilgilidir.

Albert Bandura, özyeterlilikten, iki sürecin ürünü olarak bahsetmiştir. Bir problemle karşı karşıya kalındığında iki şey olur. İlk olarak, çözümün ne olacağını görme ihtiyacı hissederiz yani ”Yapıldığında yardımcı olacak bir şey var mı?”. İkinci olarak da ”Yapılması gerekeni yapabilecek misiniz?”. Bu sorulara vermiş olduğunuz cevaplar oldukça ciddi bir  öneme sahiptirler ve özyeterliliğiniz konusunda size ipuçları sağlarlar.

‘’Stresli’’ olarak gördüğümüz durumlara karşı yaptığımız değerlendirmeleri daha az ‘’stresli’’ ve daha yönetilebilir olarak görmeye başlayarak, özyeterliliğimizi de güçlendirmiş oluruz. Özyeterliliğimizin güçlenmesiyle beraber de aslında durumları daha az stresli ve daha kontrol edilebilir görmeye başlarız. Bu aslında kendi içerisinde olumlu bir döngüdür ve kendinizi ‘’çok fazla stresli’’ hissediyorsanız, bir an için durup yukarıda yazılanları düşünmek size ne kaybettirebilir ki?

 

Arzu edilir seviyede stres

Tecrübe edilen stresin, ne kadar rahatsızlık verici ve başa çıkmak için ne kadar çaba gerektirici olduğuna dair algımız; bizi yine durumu yorumlama, kontrol etme, başa çıkma ve ona hakim olma yeteneğimize dair algının bir birleşimi olduğu fikrine geri getirir. Şimdi de strese farklı bir açıdan bakacağız ve bu kez de arzu edilen sınırlar içindeki stresten bahsedeceğiz.

Sıkıldığımızda ya da önemsiz görüldüğümüzde performansımız düşer; uyarıldığımızda ise performansımız yükselir, daha enerjik hisseder ve daha zinde oluruz. Ancak, aşırı uyarıldığımızda performansımız kesintiye uğrar, huzursuz, kaygılı, endişeli ve stresli oluruz.

Hepimizin uyarılmaya ihtiyacı vardır ve uyarıldığımızda daha işlevli bir hale geliriz. Hormonlarımızın sebep olduğu pek çok fiziksel değişimin sonuçları vardır ve stresi tarif eden belirtilerin pek çoğu açıktır ki hormonlarımızla bağlantılıdır.

Evet biraz uyarıldığımızda daha işlevli bir hale geliriz. Daha başarılı bir performans ortaya koyarız. Belki bir sınavda daha çok soruya doğru yanıt verir, belki bir yarışta biraz daha hızlı koşabiliriz, belki daha fazla ağırlık kaldırabilir yada biraz stresle ve biraz uyarılmayla beraber direksiyonu aniden farklı bir yöne kırarak olası bir kazayı önleyebiliriz.


Stres yazı dizimizin 4. yazısı olan ”Stres ve Fiziki Problemler” adlı yazımıza aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz: 

psikolojiplatformu.com/2018/12/08/stres-4-stres-ve-fiziki-problemler/


stre belirtileri nelerdir

 

 

Alakalı başlıklar

Leave a Comment